Meny

«Bibelen på prærien» av Edvard Hoem

Edvard Hoem holdt en spennende tale i Trefoldighetskirken 22. april, i forbindelse med feiringen av NMS 175 år i Oslo. Den enorme klangen i den flotte kirka gjorde det vanskelig å høre for dem som satt på sidene. Her er en mulighet til å lese talen hans.
Tilbake
Del Facebook Twitter E-post

Bibelen på prærien

Festtale på Det norske misjonsselskaps 175-års jubileum i Oslo 22. april kl. 1830.

Kjære forsamling,

Eg gratulerer med det store jubileet og takkar for det ærefulle oppdraget – at eg kan få snakke om misjonsarbeid og bibelarbeid frå det perspektivet som eg har arbeidd utifrå i mange år no, den nordamerikanske prærien og nordmennene som slo seg ned der, dei siste 25 åra av det 19. hundreåret og dei første åra av det tjuande.
Gjennom arbeidet med dei tre bøkene som alt er komne ut, Slåttekar i himmelen, Bror din på prærien, Land som ingen har sett, og den fjerde boka i serien som skal koma ut denne hausten, er det gått opp for meg at kristentrua – og dermed Bibelens og mi-sjonens betydning i forteljinga om desse menneska, ikkje alltid har fått den plassen dei fortener.
Eg skal derfor få koma med nokre refleksjonar rundt kristenliv og misjonsarbeid blant dei norske utvandrarane til Amerika, med spesiell vekt på den plassen Bibelen hadde mellom pionerane og deira etterkomarar.
Sjølvsagt var det mange og komplekse årsaker som førte til at meir enn 800 000 nordmenn braut opp frå dette karrige og fattige og la ut på ei reise over sjø og land, som dei fleste ikkje kom tilba-ke frå, mellom 1840 og 1930. Det er godt meir enn ein tredjedel av den totale folkemengda i Norge. Vi snakkar om ei folkevandring utanom det vanlege. Innvandraarane frå mange ulike europeiske og asiatiske land, men utvandringa frå Norge og Irland var særleg omfattande.
Ein av dei var min grandonkel Eilert Knudtson, som utvandra som 16-åring og først oppheldt seg 12 år i USA før han reiste til Donalda på Alberta-prærien. Slik Eilert sjølv framstiller det, var han ikkje omvend og ein verkeleg kristen før han kom til Minnea-polis ved hundreårsskiftet, etter å ta farta omkring i tolv temme-leg ørkeslause år i USA. Det ser ikkje ut til at kristendomssynet hans var spesielt prega av pietistiske og haugianske impulsar frå ungdomstida i Molde, sjølv om Molde bedehus kom i bruk da Ei-lert berre var eit år gammal. Foreldra var kyrkjefolk, men ikkje bedehusfolk. Eilerts kristendom er derfor mykje meir prega av dei haugianske impulsane som nådde han i det landet han kom til. Sjølv om eg veit at den vyrde forsamling eg har framfor meg, ikkje er prega og plaga av lågkyrkjelege og antiklerikale impulsar, kan eg ikkje underslå at det var dei lågkyrkjelege tendensane som har prega kristenlivet hos norsk-amerikanarane i den nye verda.
I mange år no har eg kvar sommar reist i desse traktene, i det siste mest på Alberta-prærien, der eg også denne våren oppheldt meg i ni hektiske dagar for å samle meir materiale for den store familiekrøniken min, som byrja med Slåttekar i himmelen, og som kjem fram til det fjerde bandet denne hausten.
Men i dette foredraget skal eg ikkje snakke først og fremst om bøkene, men om dei banda som batt desse menneska til fedrelan-det, kulturen dei tok med seg, religionen, og den viktigaste av alle bøker for dei fleste av dei: Bibelen.
Eg skal snakke om korleis dei med kraft bygde tusenvis av kyrkjer på prærien, og korleis dei bygde opp skular og institu-sjonar for å spreie Bibelen og dei bibelske skriftene både mellom sine eigne landsmenn og dei folkeslaga dei kom til å leva saman med.
Nordmennene på prærien kom frå eit land der kyrkja var stat-leg og monolittisk og følgde menneska frå vogge til grav. Slik lyder deira eigen framstilling av bakgrunnen. Også etter utvandringa til Canada, var kyrkja den viktigaste organisasjonen til å ta vare på deira etniske og historiske bakgrunn ved sida av det religiøse. Og den anti-klerikale sjølvforståinga vart kanskje enda sterkare  da dei kom dit enn den hadde vore heime i Norge. Gudbrand Løken skriv av på grunn av tilhøvet mellom staten og kyrkja, rekna det norske lekfolket i stor grad prestane som ein del av den herskan-de klassen. I det 19. hundreåret var prestane velutdanna og vel-formulerte embetsmenn, som etter kvart snakka norsk og ikkje dansk, ettersom det fanst eit teologisk universitet i Christiania frå 1911 – men dei var like fullt embetsmenn og representantar for kongen i Stockholm, som ofte greidde dei ikkje å kommunisere så godt med vanlege menneske  kyrkjelydane rundt om i landet. Slik framstiller Gudbrand Loken denne historia i si bok From Fjord to Frontier, og dette var den rådande versjonen i dei fleste av kyrkje-ne i den nye verda. Det evangeliet mange av prestane forkynte, var eit rasjonalistisk evangelium, etter kvart med inslag frå fleire teo-logiske retningar, biblisisme, grundtvigianisme. Den john-sonske vekkingsrørsla førte etter kvart mange av prestestanden i retning av haugianismens omvendings- og frelseslære. Seinare kom andre straumdrag inn, som den sterke nyevangeliske ten-densen som kom frå Sverige med Carl Rosenius’ utleggingar av Romarbrevet. Men avstanden til det husmennene og bøndene var like fullt stor.
Bibelen, den lutherske læra, prestens embete, til og med mes-sekleda, ja, praktisk alt som hadde med kyrkja å gjera, fekk ein opphøgd, nesten uoppnåeleg posisjon, skriv  Gudbrand Loken vidare, og alt som eg har lese og forstått dei siste ti femten åra, stadfester at det var slik det var. Haugianarane i Amerika, det vil seia både i Canada og i USA førte til at dei lågkyrkjelege voks seg sterkare enn i Norge. Avstanden mellom prestane og folket fekk mange ulike uttrykk:
Da tante til min bestefar, Gjertine Aas, kritiserte presten under konfirmantundervisninga, noko som i seg sjølv var uhøyrt, vart ho flytta ned på kyrkjegolvet frå å vera nummer ein til å stå som nummer ni ved konfirmasjonen i Vågøy kyrkje i 1874.  Ho var ein av mange som ikkje ville finne seg i slike overgrep frå ein autori-tet, og i 1886 braut ho opp frå fjellgarden Slutåsen i Romsdal med mann og barn for å reise over til Roslyn Sør-Dakota. Ho var haug-ianar og visste at ho var like mykje verdt for Gud som den mest lærde prest. I det heile er det haugianske impulsen undervurdert som årsak til at så mange reiste.
Haugerørsla førte til ei dramatisk opprør som fillerista den et-ablerte norske kyrkja og sjokkerte prestane. Over heile Norge var menneske vekt til eit nytt personleg kristenliv. Det pågjekk ei for-nying av det religiøse livet som førte til ein rasande reaksjon frå den herskande eliten. Rasjonalistiske prestar sette i gang ei bein-hard forfølging av Hauge personleg, som enda med ti barbariske år i fengsel, og som øydela helsa til Hauge. (Dette er den framstil-linga Gudbrand Loken gir, og kraftuttrykka er henta derifrå.)
Men rørsla Hans Nielsen Hauge hadde sett i gang, kunne ikkje stansast. I neste omgang påverka dette i stor grad overgangen frå eit meir elitært til eit meir likestilt samfunn.
Dei som reiste over til Amerika, var i stor grad bondesøner og døtrer, som Hauge, og det var gjengs meining at Hauge hadde lidd på grunn av arrogansen til det offisielle presteskapet. Dei som følgde Hauge var kritiske til det høgkyrkjelege og til statskyrkja, men dei følgde hans råd om ikkje å bryte ut og splitte opp den norske kyrkja. Dei fann saman og samla kunnskap i heimane for å bygge opp eit kyrkjeliv og ei utdanning under lekmannsleiar-skap og med lekmenn som predikantar. Dei forkasta verken sak-ramenta eller dei lutherske doktrinene, men det fromme livet deira hadde si forankring i Bibelen og i dei lutherske vedkjen-ningsskriftene. Derfor kom da også nemninga Lutheran til å bli nesten obligatorisk som del av namnet på dei kyrkjene nordmen-nene bygda i Amerika.
Haugianarane på prærien forkasta det som var verdsleg i lære og liv og forkynte at menneska burde angre sine synder og tru på Jesus Kristus.
Dessverre var det mange av kyrkjeleiarane som gjekk ut mot dei lågkyrkjelege tendensane og førte til at mange fekk uvilje mot alt kyrkjeliv. Så skriv Løken:
Mange nordmenn kom mellom barken og veden i denne striden, somme aksepterte kyrkja og prestane, andre  meinte det måtte gje-rast plass  til at lekfolket fekk forkynne. (Mi omsetting, EH)
Dei mest absolutistiske Hauge-tilhengarane var kritiske til alt som heitte prestar og kyrkjelege ritual. Dei kjende seg ikkje for-plikta til å halde fram med dei ytre formene som kyrkja i Norge brukte. Min grandonkel Eilert høyrde avgjort til dette partiet. Da ein luthersk prest dukka opp med kappe og krage i den kyrkja som Eilert hadde vore med på å bygge opp, peikte Eilert på krag-en og sa: I would the bees should go into that thing. (Eg skulle øn-ske biene kom og slo seg ned i den kragen). Det var ei svært tydeleg avvisning. Eilerts kontante kristendom hadde også andre innslag, som vi kjenner oss ein tanke framande for i dag. Han brukte for eksempel mykje metoden med å slå opp tilfeldig i Bibelen, lata att auga og så setta fingeren ned, i håp om at han akkurat der ville finne det forløysande ordet. Bibelen var rettlei-ing, sjeleføde, meditasjonsobjekt, den var profetisk og sann. På sine eldre dagar gjekk Eilert svært langt i å formulere teologiske sanningar som han ikkje alltid fekk medhald i, heller ikkje blant dei som stod han nær. Da den første kona døde, fekk Eilert for seg at ho kanskje var blant dei som vart tatt direkte opp i himme-len. Han festa også lit til ei historie om ein svensk gut som hadde sett talet 1954 og ordet Jesus på himmelen, og ut frå det slutta at Kristus skulle koma igjen i 1954. Det var derfor stor avstand mel-lom han og dei som ville ha gudstenester med prest og liturgiske ledd, utan å ha spesiell sans for lekmannsaktivitetetar.
Dei sterke indre stridande blant fridomselskande og sjølvtrygge nordmenn første til stadige splittingar, og på eitt tidpunkt var det  150 ulike synodar med norsk bakgrunn.
På luthersk vis måtte alle barn i desse samfunna tidleg lære å lesa, og også å skrive. Oppbygging av skolar vart ein viktig del av arbeidet med å skapa gode samfunnet, der Bibelen og kristen gudsdyrking kunne få ein sentral plass. I Donalda på Alberta-prærien bygde nordmennene sine eigne skular. Den første fekk namnet Nordbo school, og den andre Ibsen School. I dei første åra pågjekk undervisninga på norsk, det same gjorde gudstenestene i Bethany Lutheran Church, som var bygd så tidleg som i 1905, men som vart kasta over ende i ein storm i 1911 og måtte byggast av nye materialar etter som eit fleirtal i kyrkjestyret meinte at dei materialane som var brukte i den første kyrkja, på ein eller annan måte var besette og ikkje kunne brukast om igjen. I desse åra, som avgjort må kallast pioneråra, og som eg skriv om  bøkene mi-ne, hadde ikkje Bibelen og salmesongen berre ein naturleg plass i undervisning i skolen. Når det var skolefri, organiserte kyrkja i tillegg gjerne også bibelundervisning for barna i ferien. Pionerane hadde mange må med seg på vegen. Dei skulle dyrke opp kvart-seksjonane som dei tok land på, dei skulle byggar hus og låve, dei skulle dyrke korn og skaffe seg krøtter, dei skulle bygge vegar og etter kvart få fram både telefonlinjer og kraftlinjer. Det var altså meir enn nok å ta hand om, men ei sak var viktigare enn alt an-na. Dei skulle bygge Guds rike på Albertaprærien, og det innebar at barna måtte få halde fram med å lære å kjenne Kristus også her i det framande.
Samtidig som ein bygde opp norske, kristne skolar og grunnla The Alberta Inner Mission Society, følgde norsk-amerikanarar i USA og Canada nøye med det arbeidet som Det norske misjons-selskap dreiv i Zululand og på Madagaskar. Heilt frå 1880-talet hadde norsk-amerikanarane støtta  dette arbeidet, Men i 1892 kom ei viktig utvikling:  Ein bad NMS om at ein måtte få overta ansvaret for misjonsverksemda på austkysten av Madagaskar på strekninga Isandra og Fort Dauphin.  Det vart eit særtrekk ved den norske misjonsverksemda på 1880-talet at ein fekk støtte frå utvandra nordmenn i USA, før dei norsk-amerikanske kyrkjefor-samlingane hadde organisert eiga misjonsverksemd. I 1890 tok NMS imot 70 000 kroner frå USA,  det var om lag 5 prosent av dei totale inntektene. Dei norsk-amerikanske kyrkjene rekrutterte også eit par misjonærar til NMS, og dei tok imot fleire norske misjonsprestar som hadde avslutta misjonsarbeidet og tilsette dei som prestar i Amerika.
Men før dei kunne gå i gang med misjonsarbeid for alvor, måtte dei bygge opp sine eigne samfunn til eit rimeleg nivå.
Etter kvart som barna voks til, vart det behov for vidaregåande skular der barna til pionerane skulle få den utdanning som forel-dra deira for eigen del ikkje hadde sett seg syn med å oppnå.
Derfor begynte dei norske settlarane i Camrose-området, innanfor ein radius på 50 engelske mil, å samle inn pengar til Camrose Lutheran College, som vart opna med internat og un-dervisningsrom i 1911. Mange av fars syskenbarn og mine tre-menningar fekk si vidaregåande utdanning på denne institusjon-en, som i dag er blitt ein del av University of Alberta, men framleis har det typiske namnet Augustana Campus, etter byen Augsburg i Tyskland, der den augsburgske trusvedkjenninga vart til.
Men etter kvart kom det til enda ein institusjon som viste at  bibelkunnskapen var heilt grunnleggande også for dei som ikkje søkte høgare utdanning The Canadian Bible Society.
Denne institusjonen hadde ei lang forhistorie. Alt på slutten av 1700-talet vart ein meir og meir merksam på at det måtte bli lettare for innbyggarane i det nye landet å få tak i biblar. Det britiske bibelselskapet British Foreign Bible Society var oppretta av kristne frå alle trussamfunn, og dei gav ut biblar utan fotnotar og forklar-ngar, så dei skulle kunne brukast av mange ulike organisasjonar.
Canada var landet der dei først gav ut evangeliet på andre språk enn engelsk. No kom også Bibelen på fleire indianarspråk. Rørande er historia om korleis briten, pastor James Evans, kom til Rice Lake Wesleyan Mission i 1828, lærte seg indianarspråket cree og trykte biblar på dette språket.
Men verkeleg fart i sakene vart det da det kanadiske bibelsel-skapet vart organisert i 1906, slik at berre denne organisasjonen, ikkje dei lokale bibelselskapa, hadde kontakt med BFBS (British & Foreign Bible Society). Da var på ein måte det kanadiske bibel-selskapet etablert, sjølv om dei lokale selskapa framleis formelt var underlagt moderselskapet i England. Det kom store innvand-rarbølgjer, som medførte at det vart bruk for bibelen på svært mange språk. I mange tilfelle var desse biblane trykt som to-språklege, dvs med engelsk og med ein framand tekst, slik at dei som las kunne lære seg språket som dei og barna deira måtte lære, ved sida av at dei fekk lære kva som er vegen til evig liv. Bibelstands vart sett opp ved grensekontrollar og på jernbanesta-sjonar. Men da førte verdskrigen kom, gjekk talet på immigrantar drastisk ned, og Bibelselskapet sette seg føre å sene biblar på mange språk til dei som var i kanadiske styrkar i Europa, og nesten alle tok imot biblar med takksemd. Frå 1918 kom immi-grantane igjen, og i året 1925 vart det spreidd 45000 bibelkopiar på ulike språk frå hamna i Quebec.
Bibelselskapa i dei ulike kanadiske provinsane vart den andre kanalen som nordmennene på prærien kunne drive misjon gjen-nom, og medan dei lokale kyrkjene i lang tid heldt fram som nor-ske kyrkjer, vart bibelarbeidet og misjonsarbeidet gjennom Bibel-selskapa ein integreringskanal der norske lutheranarar kunne ar-beide saman med folk frå andre kyrkjesamfunn, ikkje minst ang-likanarar og presbyterianarar for å spreie Bibelen, i Canada og i andre land i verda.
Eilert Knudtson, min grandonkel, gav store bidrag og var ein leiande talsmann for Bibel-instituttet i Camrose frå 1932, og da han døde, kom det talsmenn for instituttet for å helse i gravferda.
Å skapa trygge, kristne skular der den oppveksande slekt kun-ne få den utdanninga pionerane sjølve ikkje fekk, var like viktig som å bygge opp nybyggarsamfunn med vegar og kyrkjer og etter kvar med telefon og elektrisitet. Det var i neste omgang ikkje mer-keleg at mange av desse pionerbarna og barnebarna utdanna seg til prestar og misjonærar. Dei var  oppvaksne og opplærte i eit miljø der ein på ingen måte kunne få det ein peika på eller lengta etter, men dei fekk ei sjølvforståing som hadde røter i den haugi-anske oppfatninga  av at alle menneske, same kva yrke dei tilhøy-rer, er like for Gud. Den som køyrer møkk, utfører eit like heilagt arbeid som presten som står på preikestolen. Kvinner og menn er likeverdige, sjølv om dei er tiltenkte ulike oppgåver. Barn er like viktige som vaksne, dei gamle like viktige som dei unge og sterke. Det tok mange år før eg sjølv var klar over at dette var ein viktig del av den haugianske arven i mitt eige oppvekstmiljø. Når ein i min syskenflokk ytra ei oppfatning om det eine og det andre, stansa far og mor nesten alltid opp for å lytte. Det hadde ikkje noko med nokon forkvakla filosofi å gjera, som at barna skulle bestemme over dei vaksne, men at barna skulle kjenne seg verdsette og sette, og at vi alle for Gud var like og like viktige.
Ei lærarinne frå den første skolen i Donalda, som nordmen-nene kalla The Ibsen School, er  inne på dette. Ho la spesielt merke til at dei norske barna, når dei vart tilsnakka, svarte med å sjå dei vaksne rett i auga og seia meininga si. Dei såg ingen grunn til å vera underdanige eller slå auga ned, fordi dei var like verdi-fulle som dei som vende seg til dei. Tilsvarande var nok dei vak-sne av den oppfatning at den arven dei hadde med seg frå gamle-landet ikkje stod noko tilbake for det andre kunne varte opp med. Donalda-samfunnet bar frå første stund namnet Eidswold, men da jern-banen kom fram dit, og dermed drog med seg innvand-rarar frå ei rekke andre land, vart namnet etter ei folkeavstem-ning endra til Donalda, etter jernbanedirektøren som stod for utbygginga fram til denne staden.
Men utgangspunktet var den egalitære tanken at det vi hadde med oss, var like bra som det dei andre hadde. Norsk var skule-språk i The Ibsen School fram til 1917, da valde ein også her å bøye seg inn under den kanadiske skuleorganisasjonen.
Eit sentralt innslag i kristenlivet for folket på Alberta-prærien, var The Camrose Bible Conference, so vart organisert i årevis frå 1917 og framover. Hundrevis av farmarar og deira familiar kom inn til Camrose med mat og utstyr, tok inn hos venner eller i telt, samla seg til møte og diskusjonar med utgangspunkt i Bibelens tekster. Somme gonger diskuterte dei så busta fauk, og mange lekfolk drog det nok veldig langt når dei insisterte på at dei kunne forstå Guds ord like godt som nokon prest. Vart dei ikkje einige om korleis alt var å forstå, ropte gjerne ein av deltakarane: «Vi kan ikkje skiljast så lenge vi ikkje har funne saman om det som er rett.» –  « Men krøttera våre», sa ein annan: -« Kven skal ta seg av krøttera våre?» «Jo, dei får Gud ta seg av!»  var det ein annan som ropte, og så får vi tru at det gjekk bra.
I Bethany Lutheran Church hadde folk i kyrkjelyden alltid biblane sine med til gudsteneste. Etter at ein lekmann hadde bede ei inngangsbøn, var det gjerne ein lekmann som også fekk oppgåva å lesa bibelteksten, og vedkomande var ikkje varsla på førehand, men utpeikt under gudstenesta. Derfor hende det gjer-ne at ein stakkar som vart utpeikt, vart ein tanke forvirra, bladde fortvilt og spurde: Men kva skal eg lesa?
Whatever you find! ropte dei andre tilbake. It is all good!
Her avslutta eg, etter eit par andre anekdotar, med å uttrykke sorg over situasjonen i mange lutherske kyrkjer i USA og Canada i dag, som blir splitta igjen og igjen på grunn av ulikt syn på ekteskapet og anna. Eg uttrykte også takk for at vårt kyrkjemøte hadde greidd å halde saman i ein krevande situasjon. Eg minte om at Hauge på det sterkast åtvara mot kykjesplitting, trass i den forfølging han vart utsett for. Eg uttrykte håp om at den norske kyrkja, trass i meiningsskilnader kan halde fram med å vera ei kyrkje.

Akkurat korleis eg ordla meg, kan eg ikkje rekonstruere her. Også fleire gonger tidlegare improviserte eg og snakka utanom manuskript. Men dette referatet skulle likevel gi eit rimeleg inntrykk av kva eg sa, for dei som dessverre sat slik til at dei ikkje kunne høyre meg.

Oslo, den 31.mai 2017

 

Edvard Hoem

Expand Lukk Søk Meny Mer Expand Arrow Facebook Twitter Instagram Youtube Vimeo Email Tro Kjærlighet Kjærlighet Håp Håp